Umre ve Hac Sözlüğü

Umre ve hac rehberlerinde sık geçen terimleri kısa ve kaynaklı tanımlarla bir araya getirdik. Mezhepler arasında görüş farkı olan konularda yalnız kaynaktaki ifadeyi aktardık; her tanımın altında dayandığı kaynağı ve varsa ayrıntılı rehberimizi bulabilirsiniz.

A

Âfâkī

Mîkat denen noktaların sınırladığı bölgenin dışında oturan kimseler için kullanılan terimdir. Diyanet Haber’in Hac Sözlüğü’ne göre mîkatlar, doğrudan Harem bölgesine veya Mekke’ye gelen âfâkīlerin ihramsız geçemeyeceği sınırları belirler; bu yüzden âfâkī, hac veya umre için ihrama en geç mîkatta girer.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Âfâkī” (Hamdi Döndüren). Ayrıntı: Mîkat yerleri

Altınoluk

Kâbe’nin damındaki yağmur suyunu aşağıya akıtan oluktur; kaynaklarda mîzâb adıyla da geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kureyş’in yaptırdığı ilk oluk, sonraki dönemlerde gümüş kaplamalı ve altın süslemeli oluklarla yenilenmiştir. Kâbe ile Hatîm duvarı arasında kalan Hicr, bu oluğun altına rastlayan yerdir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kâbe”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hicr”. Ayrıntı: Kâbe’nin bölümleri

Arafat

Mekke’nin doğusunda, Tâif yolu üzerinde, etrafı dağlarla çevrili düz bir alandır; haccın rüknü olan vakfe burada yapılır. TDV İslâm Ansiklopedisi Mekke’ye uzaklığını yaklaşık 21 km olarak verir. Arafat, Harem sınırlarının dışında, Hil bölgesindedir; Harem ile arasını Urene vadisi ayırır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Arafat”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Arafat Dağı ve Cebel-i Rahme

Arefe

Zilhicce ayının dokuzuncu günü, yani Kurban Bayramı’ndan bir önceki gündür. Adını, haccın rüknü olan vakfenin yapıldığı Arafat’tan alır; hacılar o gün Arafat’a çıkar ve vakitlerini telbiye, tekbir ve dua ile geçirir. Türkçede Ramazan Bayramı’ndan önceki gün için de aynı ad kullanılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Arefe” (M. Özgü Aras); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Arefe günü duası ve ibadetleri

B

Bedel haccı

Kendisine hac farz olduğu hâlde yaşlılık ya da iyileşme umudu olmayan hastalık gibi bir sebeple bizzat gidemeyen kişinin, masrafını karşılayarak yerine vekil göndermesiyle yapılan hacdır; gönderilen vekile bedel denir. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre vekil haccı bizzat yapar, yalnız gönderen adına niyet eder ve masraf dışında ücret şart koşulmaz.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Vekâlet yoluyla hac yapılabilir mi? Şartları nelerdir?”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Bedel haccı nedir, şartları nelerdir?

Bedene

Hac ve umrede kesilen kurbanlardan deve ve sığır cinsinden olanlara verilen addır; koyun ve keçi cinsinden olanlara ise dem denir. Din İşleri Yüksek Kurulu’nun bir fetvasında, Hanefî mezhebine göre âdetli hâlde yapılan ziyaret tavafı için bedene gerektiği, tavaf sonradan iade edilirse cezanın düştüğü belirtilir.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hedy”; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Âdeti bitmeden Mekke’den ayrılmak zorunda kalan kadın bu hâliyle ziyaret veya umre tavafını yapabilir mi?”.

Beytullah

Kâbe için kullanılan adlardan biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kâbe, Kur’an-ı Kerîm’de Beyt, el-Beytü’l-atîk ve el-Beytü’l-harâm gibi adlarla anılır. Din İşleri Yüksek Kurulu tavafı, Hacer-i Esved’in hizasından başlayıp Kâbe’yi sola alarak Beytullah’ın etrafında yedi defa dönmek şeklinde tanımlar.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kâbe”; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”. Ayrıntı: Kâbe nerede, içinde ne var?

C

Cebelirahme

Arafat’ın kuzey kesiminde yer alan, yaklaşık 70 metre yüksekliğindeki küçük tepedir; halk arasında Arafat dağı diye de bilinir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hz. Peygamber Vedâ haccında vakfeyi bu tepenin eteğinde yapmıştır. Vakfe için tepeye çıkmak gerekmez; vakfe, Urene vadisi dışında Arafat’ın her yerinde yapılabilir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cebelirahme” (Salim Öğüt); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Arafat”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Vakfe” (Menderes Gürkan). Ayrıntı: Arafat Dağı ve Cebel-i Rahme

Cemre

Hacda hem Mina’da atılan küçük taşlara hem de bu taşların atıldığı üç yere cemre denir. Bunlar küçük cemre, orta cemre ve Akabe cemresidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bayramın ilk günü yalnız Akabe cemresine, sonraki günlerde üç cemreye de yedişer taş atılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cemre” (M. Özgü Aras); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Şeytan taşlama nasıl yapılır?

Ci’râne

Mekke ile Tâif arasında, Harem sınırının dışındaki Hil bölgesinde bir yerdir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Huneyn Gazvesi’nin ganimetleri burada dağıtılmıştır ve Harem bölgesinde bulunanların umre için ihrama girdiği yerlerdendir. Umre ihramı için en faziletli yer olarak Şâfiî ve Mâlikî âlimleri Ci’râne’yi, Hanefî ve Hanbelî âlimleri Ten’îm’i gösterir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ci’râne” (Ahmet Önkal); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hil”.

D

Dem

Hac ve umrede kesilen kurbanlardan koyun ve keçi cinsinden olanlara verilen addır. Din İşleri Yüksek Kurulu fetvalarında “dem gerekir” ifadesi, bir koyun veya keçi kesmek gerektiği anlamında kullanılır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre örneğin vâcip olan şeytan taşlamanın terk edilmesi dem gerektirir.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hedy”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cemre” (M. Özgü Aras). Ayrıntı: İhram yasakları ve cezaları

E

Eyyâm-ı nahr

Kurban kesme günleri demektir; zilhiccenin 10, 11 ve 12. günleridir. Teşrik günleri (eyyâm-ı teşrîk) ise zilhiccenin 11, 12 ve 13. günleri, yani bayramın ikinci, üçüncü ve dördüncü günleridir. Hacılar bu günlerde Mina’da cemrelere taş atar; kurban, tıraş ve ziyaret tavafı da bayram günlerinde yerine getirilir.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”. Ayrıntı: Hac ne zaman yapılır?

H

Hac

İslâm’ın beş şartından biridir; belirli günlerde ihrama girerek Arafat’ta vakfe yapmak ve Kâbe’yi tavaf etmekle yerine getirilir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre şartlarını taşıyan Müslümana ömürde bir kez farzdır. Umre ile birleştirilip birleştirilmemesine göre ifrad, temettu ve kıran olmak üzere üç şekilde yapılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hac” (fıkıh bölümü: Salim Öğüt); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Vakfe” (Menderes Gürkan); Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”. Ayrıntı: Hac nedir, kimlere farzdır?

Hacerü’l-Esved

Kâbe’nin doğu köşesinde, yerden yaklaşık 1,5 metre yükseklikte bulunan ve tavafın başlangıç noktasını gösteren taştır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre siyaha yakın koyu kırmızı rengi sebebiyle bu adla anılır. Tavaf bu taşın hizasından başlar; taşı selamlamaya istilâm denir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hacerülesved” (Salim Öğüt); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kâbe”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hacerü’l-Esved taşı nedir?

Halk

İhramdan çıkmak için saçların dipten tıraş edilmesidir; saçların kısaltılmasına ise taksîr denir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre umrede sa’yden sonra saçlar tıraş edilerek veya kısaltılarak ihramdan çıkılır; tıraş Şâfiî mezhebinde rükün, çoğunluğa göre vâciptir. Kadınlar halk yapmaz, yalnız saçlarının ucundan bir miktar keser.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Umre” (Mehmet Boynukalın); TDV İslâm Ansiklopedisi, “İhram” (Salim Öğüt). Ayrıntı: Umrede tıraş: halk ve taksîr

Harem

Mekke ve çevresinde, bitkileri koparılmamak ve hayvanları avlanmamak üzere sınırları belirlenmiş bölgedir. Mina ve Müzdelife Harem sınırları içinde, Arafat ise dışındadır. Diyanet Haber’in Hac Sözlüğü’ne göre Harem’in Mekke’ye en yakın sınırı Medine yönündeki Ten’îm’dir. Harem terimi Medine ve çevresi için de kullanılır.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hil”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mina” (Mehmet Şener). Ayrıntı: Umre nerede yapılır?

Haremeyn

Mekke ve Medine şehirlerini birlikte ifade eden tabirdir; Osmanlı belgelerinde çoğunlukla Haremeyn-i şerîfeyn biçiminde geçer. Hâdimü’l-Haremeyn ise TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Abbâsîlerden sonra bazı İslâm hükümdarlarının, Yavuz Sultan Selim’den itibaren de Osmanlı padişahlarının kullandığı resmî unvandır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Haremeyn” (Ş. Tufan Buzpınar, Mustafa Sabri Küçükaşcı). Ayrıntı: Hâdimü’l-Haremeyn ne demek?

Hatîm (Hicr)

Hatîm, Kâbe’nin kuzeybatı duvarının karşısındaki yarım daire biçimli, yaklaşık 1,31 metre yüksekliğindeki duvardır; bu duvarla Kâbe arasında kalan ve Altınoluk’un altına rastlayan yere Hicr denir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hanefî mezhebinde tavafı Hatîm’in dışından dolaşarak yapmak tavafın vâciplerindendir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hicr”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kâbe”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Kâbe’nin bölümleri

Hedy

Hac veya umre yapanların Harem bölgesinde kestiği kurbandır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre nâfile ve vâcip olmak üzere ikiye ayrılır; temettu ve kıran haccı yapanların kestiği şükür kurbanı ile hac ve umredeki ihlaller sebebiyle kesilen ceza kurbanı vâcip hedy kapsamındadır. Hacda olmayanların Kurban Bayramı’nda kestiği kurbana ise udhiyye denir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hedy”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Kurban duası

Hervele

Sa’y sırasında Safa ile Merve arasındaki belirli bölümün hızlı ve canlı adımlarla geçilmesidir. Bu bölüm bugün yeşil ışıklarla işaretlidir. Diyanet Haber’in Hac Sözlüğü’ne göre hervele sa’yin her şavtında yapılır ve erkekler için sünnettir; kadınlar hervele yapmaz.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hervele”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sa’y”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Safa ve Merve tepeleri, sa’y

Hil

Harem bölgesi ile mîkat sınırları arasında kalan bölgedir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre burada oturanlar hac veya umre için Harem’e giderken Hil bölgesinde ihrama girer; Harem’de yasak olan avlanma ve bitki koparma Hil’de serbesttir. Mekke’de bulunanlar da umre için Ten’îm gibi Hil’deki bir noktaya çıkarak ihrama girer.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hil”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ten’îm” (Salim Öğüt). Ayrıntı: Mîkat yerleri

I

Iztıbâ

İhramlı erkeğin, üst örtüsünün (ridâ) bir ucunu sağ koltuk altından geçirip sol omzunun üzerine atarak sağ omzunu ve kolunu açık bırakmasıdır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre ıztıbâ yalnız ardından sa’y yapılacak tavaflarda sünnettir ve tavafın yedi şavtında da sürdürülür; terk edilmesi ceza gerektirmez.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Iztıbâ” (Salim Öğüt); Din İşleri Yüksek Kurulu, “Bütün tavaflarda remel ve ıztıbâ yapılmalı mıdır?”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Tavaf nasıl yapılır?

İ

İfrad haccı

Aynı yılın hac mevsiminde umre yapılmadan eda edilen hacdır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre mîkatta yalnız hacca niyet edilerek ihrama girilir, Mekke’ye varınca kudüm tavafı yapılır ve bayram günü Akabe cemresine taş atıp tıraş oluncaya kadar ihramdan çıkılmaz. İfrad haccı yapan kişinin kurban kesmesi gerekmez.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “İfrad haccı ne demektir ve nasıl yapılır?”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac çeşitleri: ifrad, temettu, kıran

İhram

Hac veya umreye niyet eden kişinin, bu ibadetleri tamamlayıncaya kadar normalde helâl olan bazı davranışları kendisine yasaklamasıdır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre Hanefîlerde niyet ve telbiye ihramın rüknüdür; Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelîlerde niyet rükün, telbiye sünnettir. Erkekler bu süre boyunca izar ve ridâ denen iki parça ihram örtüsüne bürünür.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İhram” (Salim Öğüt); Din İşleri Yüksek Kurulu, “İhram ne demektir?”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: İhram nasıl giyilir?

İhram yasakları

İhrama giren kişinin, ihramdan çıkıncaya kadar uzak durması gereken davranışlardır. TDV İslâm Ansiklopedisi bunları saç, sakal ve tırnak kesmek, koku sürünmek, erkekler için dikişli elbise giymek ve başı örtmek, kadınlar için yüzü örtmek, cinsel ilişki, kara hayvanı avlamak ve Harem’in bitkilerine zarar vermek başlıklarında sayar.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İhram” (Salim Öğüt); Din İşleri Yüksek Kurulu, “İhram ne demektir?”. Ayrıntı: İhram yasakları nelerdir?

İhsâr

İhrama girdikten sonra, irade dışı bir engel yüzünden umrede tavafın, hacda Arafat vakfesinin yapılamamasıdır; bu durumdaki kişiye muhsar denir. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre muhsar, ihsâr kurbanını keserek ihramdan çıkar; Hanefîlere göre kurbanın Harem bölgesinde kesilmesi gerekir, Şâfiîlere göre engellenilen yerde de kesilebilir.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Muhsar olan kimse, ihsâr kurbanını ne zaman ve nerede keser?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “İhsâr” (Salim Öğüt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü.

İstilâm

Tavaf sırasında Hacerü’l-Esved’i selamlamaktır; mümkünse taşa dokunup öpmek, değilse uzaktan elle işaret edip tekbir getirmek şeklinde yapılır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre istilâm sünnettir; kalabalıkta başkalarına eziyet vererek taşa ulaşmaya çalışmak caiz değildir ve taşa dokunamamak tavafta eksiklik sayılmaz.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Hacer-i Esved’in selamlanması ve öpülmesinin hikmeti nedir?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hacerülesved” (Salim Öğüt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hacerü’l-Esved ve ziyaret adabı

K

Kâbe

Mekke’de Mescid-i Harâm’ın ortasında bulunan, Müslümanların kıblesi olan yapıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre yaklaşık 10,70 × 12 metre ölçülerinde ve 15 metre yüksekliğindedir. Köşelerine rükün denir; doğu köşesinde Hacerü’l-Esved bulunur, güney köşesi Rükn-i Yemânî’dir. Hac ve umrede tavaf Kâbe’nin etrafında yapılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kâbe”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Kâbe nerede, içinde ne var?

Kıran haccı

Aynı yılın hac mevsiminde umre ve hacca birlikte niyet edilerek tek ihramla yapılan hacdır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre mîkatta ya da mîkattan önce ikisine birden niyet edilir; umre tamamlandıktan sonra ihramdan çıkılmaz, aynı ihramla hac da eda edilir. Kıran haccı yapanların şükür kurbanı kesmesi vâciptir.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Kıran haccı ne demektir, nasıl yapılır?”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac çeşitleri: ifrad, temettu, kıran

Kisve

Kâbe’nin örtüsüdür. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kâbe’nin dışına ve içine ayrı örtüler asılır; dış örtü genellikle siyah, iç örtü kırmızıdır ve kapı için işlemeli ayrı bir örtü bulunur. Kisve, Kâbe’nin temelinin dışarıda kalan mermer kaplı bölümü olan şâzervândaki halkalara tutturulur.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kâbe”. Ayrıntı: Kâbe’nin örtüsü nasıl değişir?

Kudüm tavafı

Mekke’ye varışta yapılan ilk tavaftır; Diyanet Haber’in Hac Sözlüğü’nde “Mekke’ye geliş tavafı” diye tanımlanır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre ifrad haccı yapanların Mekke’ye vardıklarında yaptıkları tavaftır ve sünnettir. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu tavafın Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde sünnet, Mâlikî mezhebinde vâcip olduğunu kaydeder.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü.

M

Mahrem

Fıkıhta, aralarında evlenmenin sürekli olarak yasak olduğu yakın akrabadır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre Hanefî ve Hanbelî mezheplerinde kadına haccın farz olması için yanında bir mahreminin bulunması gerekir; Şâfiî mezhebinde güvenilir kadınlardan oluşan bir grupla, Mâlikî mezhebinde güvenilir bir toplulukla yolculuk yeterli görülür.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mahrem” (Salim Öğüt); Din İşleri Yüksek Kurulu, “Evli bir kadın, kocasının iznini almadan veya yanında mahremi olmadan hac veya umreye gidebilir mi?”. Ayrıntı: Kadınlar umreye nasıl gider?

Makâm-ı İbrâhim

Kâbe’nin yakınında, Hz. İbrâhim’in Kâbe’yi inşa ederken üzerine çıktığı rivayet edilen taş ve bu taşın bulunduğu yerdir. Kur’an-ı Kerîm’de Bakara suresinin 125. ve Âl-i İmrân suresinin 97. âyetlerinde anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tavaf namazının bu makamın arkasında kılınması tavsiye edilir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Makām-ı İbrâhim”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Makâm-ı İbrâhim nedir, nerededir?

Menâsik

Hac ve umre sırasında yerine getirilen ibadet ve fiillerin genel adıdır. Diyanet Haber’in Hac Sözlüğü’ne göre bu fiil ve ibadetlerden her birine nüsük veya mensek denir. Aynı sözlükte tavaf, sa’y, vakfe ve remy-i cimâr gibi hac ve umre fiilleri ayrı ayrı tanımlanır.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac nasıl yapılır?

Merve

Hac ve umrede sa’yin yapıldığı iki küçük tepeden biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Safa’nın karşısında, Kâbe’nin kuzeydoğusunda ve Kâbe’ye yaklaşık 300 metre uzaklıktadır. Sa’y Safa’da başlar ve yedinci şavtın sonunda Merve’de tamamlanır; umrede saçlar sa’yden sonra tıraş edilir ya da kısaltılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Safâ ve Merve”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sa’y”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Umre” (Mehmet Boynukalın). Ayrıntı: Safa ve Merve tepeleri

Mes’â

Safa ile Merve arasında sa’y yapılan yerdir. TDV İslâm Ansiklopedisi mes’ânın uzunluğunu yaklaşık 394,5 metre, genişliğini 20 metre olarak verir. Sa’yin dört şavtı Safa’dan Merve’ye, üç şavtı Merve’den Safa’ya doğru yürünür; erkeklerin hervele yaptığı bölüm yeşil ışıklarla gösterilir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sa’y”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Safa ile Merve arası kaç metre?

Mescid-i Harâm

Mekke’de, ortasında Kâbe’nin bulunduğu mesciddir; Kâbe’yi çevreleyen ve ibadet için kullanılan alanı ifade eder. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kur’an-ı Kerîm’de on beş yerde geçer ve yeryüzündeki en eski mescid kabul edilir. Hz. Peygamber, burada kılınan namazın diğer mescidlerdekinden daha faziletli olduğunu bildirmiştir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mescid-i Harâm” (Nebi Bozkurt, Mustafa Sabri Küçükaşcı); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Mescid-i Harâm rehberi

Mescid-i Hayf

Mina’da, Hz. Peygamber’in Vedâ haccında çadır kurduğu ve cemaatle namaz kıldığı yerde yapılan mesciddir. TDV İslâm Ansiklopedisi onu Mina’daki tarihî mescidler arasında anar. Mina, Mekke ile Müzdelife arasında ve Harem sınırları içindedir; hacılar terviye günü ve bayram günlerinde burada konaklar.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hayf Mescidi”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mina” (Mehmet Şener).

Mescid-i Nebevî

Medine’de, Hz. Peygamber’in hicretten sonra yaptırdığı ve içinde kabrinin de bulunduğu mesciddir. Resûlullah’ın defnedildiği Hücre-i Saâdet mescidin en önemli bölümüdür. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre âlimlerin çoğu faziletçe Mescid-i Harâm’dan sonra geldiğini kabul eder; Hz. Peygamber burada kılınan namazın bin kat faziletli olduğunu bildirmiştir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mescid-i Nebevî” (Nebi Bozkurt, Mustafa Sabri Küçükaşcı). Ayrıntı: Mescid-i Nebevî: tarihi ve ziyareti

Meş’ar-i Harâm

Arafat ile Mina arasındaki bölgede, hac ibadetlerinden bir kısmının yerine getirildiği yerdir ve Bakara suresinin 198. âyetinde anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre fıkıh âlimlerinin çoğu bununla Müzdelife’deki Kuzah tepesinin, tefsir ve hadis âlimlerinin büyük kısmı ise Müzdelife’nin tamamının kastedildiğini belirtir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Meş’ar-i Harâm” (Salim Öğüt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Arafat, Müzdelife ve Mina’da okunacak dualar

Metâf

Kâbe’nin etrafında tavaf edilen alandır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hanefî mezhebinde tavafın Mescid-i Harâm’ın içinde ve Kâbe’nin çevresinde yapılması, tavafın geçerlilik şartlarındandır. Tavaf eden kişi Hacerü’l-Esved’in hizasından başlar ve Kâbe’yi soluna alarak metâfta yedi şavt döner.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mescid-i Harâm” (Nebi Bozkurt, Mustafa Sabri Küçükaşcı); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Tavaf nasıl yapılır?

Mîkat

Hac veya umre için Mekke’ye gelenlerin ihramsız geçemeyeceği sınır noktalarıdır; ihrama girme zamanı için de kullanılır. TDV İslâm Ansiklopedisi beş mîkat yeri sayar: Zülhuleyfe, Cuhfe, Zâtüırk, Karnülmenâzil ve Yelemlem. Umre için ihrama yıl boyunca, hac için şevval, zilkade ve zilhiccenin ilk on gününde girilir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mîkāt” (Salim Öğüt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Mîkat yerleri nelerdir?

Mina

Mekke ile Müzdelife arasında, Harem sınırları içinde bir bölgedir. TDV İslâm Ansiklopedisi Mekke’ye uzaklığını yaklaşık 7 km olarak verir. Hacılar terviye günü ve bayram günlerinde burada konaklar; şeytan taşlama ve kurban kesimi Mina’da yapılır. Sınırını batıda Akabe cemresi, doğuda Muhassir vadisi belirler.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mina” (Mehmet Şener); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Terviye” (Salim Öğüt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac nerede yapılır?

Muhrim

Hac veya umre için ihrama girmiş kimseye, ihramlı olduğu süre boyunca verilen addır. Muhrim, ihramdan çıkıncaya kadar ihram yasaklarına uymakla yükümlüdür. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hac veya umreye niyet eden kişiye, bu ibadetleri tamamlayıncaya kadar normalde helâl olan bazı davranışlar yasaklanır ve mîkat yerlerini ihramsız geçmek yasaktır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İhram” (Salim Öğüt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: İhram niyeti nasıl yapılır?

Mültezem

Kâbe’nin Hacerü’l-Esved köşesi ile kapısı arasında kalan, yaklaşık iki metrelik duvar bölümüdür; adı “sıkı sıkıya yapışılan yer” anlamına gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tavaftan, özellikle vedâ tavafından sonra burada dua edilir; kalabalık sebebiyle duvara yaklaşmak mümkün olmadığında karşısında durularak dua edilir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mültezem”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Duaların kabul olduğu yerler

Müzdelife

Arafat ile Mina arasında, Harem sınırları içinde bir bölgedir. Hacılar arefe günü akşamı Arafat’tan buraya gelir, akşam ve yatsı namazlarını birleştirerek kılar ve vakfe yapar. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre Müzdelife vakfesi Hanefîlerde bayram günü fecr-i sâdık ile güneşin doğuşu arasında yapılır; TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre dört mezhepte vâciptir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müzdelife”; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Müzdelife vakfesi ne zaman yapılır ve asgari süresi ne kadardır?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Vakfe” (Menderes Gürkan); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac nerede yapılır?

N

Nemire Mescidi

Arafat’ın batısında bulunan büyük mesciddir. Hacılar arefe günü vakfeden önce öğle ve ikindi namazlarını burada birleştirerek kılar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre mescidin bir yarısı Arafat sınırlarının içinde, diğer yarısı dışındadır. Arafat, Harem sınırlarının dışındadır ve vakfe Arafat sınırları içinde yapılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Arafat”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Nemire Mescidi”. Ayrıntı: Arafat vakfesi nasıl yapılır?

Nusuk

Suudi Arabistan Hac ve Umre Bakanlığı’nın resmî dijital platformu ve mobil uygulamasıdır. Umre izni ile Mescid-i Nebevî’deki Ravza ziyareti için randevu bu uygulamadan alınır. Kurallar ve ziyaret saatleri bakanlık tarafından güncellenebildiği için yolculuktan önce uygulamadaki güncel bilgiye bakılması gerekir.

Kaynak: Suudi Arabistan Hac ve Umre Bakanlığı. Ayrıntı: Nusuk uygulaması nasıl kullanılır?

R

Ravza

Mescid-i Nebevî’de, Hz. Peygamber’in kabri ile minberi arasında kalan bölümdür; tam adı olan Ravza-i Mutahhara “tertemiz bahçe” demektir. Adı, bu alanı cennet bahçelerinden bir bahçe olarak niteleyen hadise dayanır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bugün yaklaşık 330 metrekarelik bir alandır. Ziyaret için Nusuk uygulamasından randevu alınır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ravza-i Mutahhara” (Nebi Bozkurt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; Suudi Arabistan Hac ve Umre Bakanlığı. Ayrıntı: Ravza ziyareti ve duası

Remel

Erkeklerin, tavafın ilk üç şavtında kısa adımlarla, omuzlarını silkerek hızlı ve çalımlı yürümesidir. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre remel yalnız ardından sa’y yapılacak tavaflarda sünnettir ve yalnız ilk üç şavtta yapılır; terk edilmesi hâlinde herhangi bir ceza gerekmez.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Bütün tavaflarda remel ve ıztıbâ yapılmalı mıdır?”. Ayrıntı: Tavaf nasıl yapılır?

Rükn-i Yemânî

Kâbe’nin güney köşesidir. Kâbe’nin köşelerine rükün denir; TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre doğu köşesi Hacerü’l-Esved rüknü, güney köşesi Rükn-i Yemânî’dir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Hacerü’l-Esved ile birlikte Rükn-i Yemânî’nin selamlanmasını tavafın sünnetleri arasında sayar; Diyanet Haber’in Hac Sözlüğü’nde de Kâbe’nin güney köşesi olarak geçer.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kâbe”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Kâbe’nin bölümleri

S

Safa

Hac ve umrede sa’yin başladığı tepedir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kâbe’nin güneydoğusunda, Ebûkubeys dağının eteğinde ve Kâbe’ye yaklaşık 130 metre uzaklıktadır. Bakara suresinin 158. âyetinde Safa ile Merve’nin Allah’ın nişanelerinden olduğu bildirilir. Sa’yin yedi şavtından dördü Safa’dan Merve’ye doğru yürünür.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Safâ ve Merve”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sa’y”. Ayrıntı: Safa ve Merve tepeleri

Sa’y

Hac ve umrede Safa ile Merve arasında, Safa’dan başlayıp Merve’de biten yedi şavtlık gidiş geliştir; dört şavt Safa’dan Merve’ye, üç şavt Merve’den Safa’yadır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre sa’y Hanefî mezhebinde hac ve umrenin vâcibi, diğer üç mezhepte rüknüdür ve tavaftan sonra yapılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sa’y”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Umre nasıl yapılır?

Ş

Şavt

Tavafta Hacerü’l-Esved’den başlayıp yeniden aynı yere gelinceye kadar Kâbe’nin etrafında yapılan bir dönüşe denir; bir tavaf yedi şavttır. Sa’yde ise Safa’dan Merve’ye ya da Merve’den Safa’ya her gidiş bir şavt sayılır ve sa’y de yedi şavttan oluşur.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sa’y”. Ayrıntı: Tavaf nasıl yapılır?

Şeytan taşlama

Hacda, Mina’da cemre adı verilen yerlere küçük taşlar atmaktır; fıkıhta remy-i cimâr denir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bayramın birinci günü Akabe cemresine, sonraki günlerde üç cemreye yedişer taş atmak vâciptir. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre mazereti olanlar taşlarını vekil aracılığıyla attırabilir. Umrede şeytan taşlama yoktur.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cemre” (M. Özgü Aras); Din İşleri Yüksek Kurulu, “Şeytan Taşlama” fetvaları; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Umre ile İlgili Hükümler” fetvaları. Ayrıntı: Şeytan taşlama (cemerat) rehberi

T

Tahallül

İhramdan çıkmak, yani ihram yasaklarının sona ermesi demektir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre umrede sa’yden sonra saçların tıraş edilmesi veya kısaltılmasıyla gerçekleşir. Hacda iki aşamalıdır: bayram günü tıraşla birlikte yasakların çoğu kalkar; Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre cinsel ilişki yasağı ziyaret tavafı yapılıncaya kadar sürer.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tahallül”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “İhram” (Salim Öğüt); Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Umrede tıraş ve ihramdan çıkış

Taksîr

İhramdan çıkmak için saçların kısaltılmasıdır; saçların dipten tıraş edilmesine ise halk denir. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre Hanefî mezhebinde kadın, saçının en az dörtte birinin ucundan bir parmak boğumu kadar keserek ihramdan çıkar; Şâfiî mezhebine göre en az üç tel saç kesmek yeterlidir.

Kaynak: Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Kadınlar ihramdan çıkmak için saçlarının ne kadarını kesmelidirler?”. Ayrıntı: Umrede tıraş: halk ve taksîr

Tavaf

Hacerü’l-Esved’in hizasından başlayıp Kâbe’yi sola alarak etrafında yedi defa dönmektir; her dönüşe şavt denir. Din İşleri Yüksek Kurulu tavafı yedi çeşit olarak sayar: kudüm, ziyaret, vedâ, umre, nezir, nâfile ve tahiyyetü’l-mescid tavafı. Ziyaret ve umre tavafı farz, vedâ ve nezir tavafı vâcip, kudüm tavafı sünnettir.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Tavaf nasıl yapılır?

Tavaf namazı

Tavaftan sonra kılınan iki rekât namazdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hanefî mezhebinde tavafın ardından iki rekât namaz kılmak tavafın vâciplerindendir. Aynı kaynakta bu namazın Makâm-ı İbrâhim’in arkasında kılınmasının tavsiye edildiği belirtilir; Makâm-ı İbrâhim Bakara suresinin 125. âyetinde anılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Makām-ı İbrâhim”. Ayrıntı: Makâm-ı İbrâhim ve tavaf namazı

Telbiye

“Lebbeyk Allâhümme lebbeyk” diye başlayan ve ihrama girerken, ihramlıyken tekrarlanan zikirdir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hanefî mezhebinde ihrama niyetle birlikte telbiye getirilerek girilir; Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde niyet yeterlidir, telbiye sünnettir. Telbiye umrede tavafa başlanırken, hacda bayramın ilk günü Akabe cemresine ilk taş atılırken sona erer.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Telbiye”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Telbiye duası: okunuşu ve anlamı

Temettu haccı

Aynı yılın hac mevsiminde önce umre yapılıp ihramdan çıkıldıktan sonra, hac için yeniden ihrama girilerek yapılan hacdır; umre ve hac ayrı ayrı ihramlarla eda edilir. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre hac ihramına arefeden önce girilir ve temettu haccı yapanların şükür kurbanı kesmesi vâciptir.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Temettu haccı ne demektir ve nasıl yapılır?”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac çeşitleri: ifrad, temettu, kıran

Ten’îm

Mekke’nin kuzeybatısında, Medine yönünde, Harem sınırının Kâbe’ye en yakın olduğu yerdir. Mekke’de bulunanlar umre yapmak istediklerinde Harem dışına, çoğunlukla buraya çıkarak ihrama girer. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hz. Âişe’nin umre için ihrama girdiği yerde bugün Âişe Mescidi (Mescid-i Ten’îm) bulunur.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ten’îm” (Salim Öğüt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Mîkat yerleri ve Mekke içinden umre

Terviye

Zilhicce ayının sekizinci günü, yani arefeden bir önceki gündür. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hacılar bu gün Mekke’den Mina’ya çıkar, geceyi orada geçirir ve arefe günü güneş doğduktan sonra Arafat’a hareket eder. Temettu haccı yapanlar hac için ihrama terviye günü girer.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Terviye” (Salim Öğüt); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac ne zaman yapılır? Zilhicce günleri

Teşrik tekbiri

Kurban Bayramı’nda arefe günü sabah namazından bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar, farz namazların ardından getirilen tekbirdir; toplam yirmi üç vakit eder. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre Hanefî mezhebinde tercih edilen görüşte kadın erkek her Müslümana vâcip, Şâfiî mezhebinde sünnettir.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Teşrik tekbirlerinin dinî hükmü nedir, bu tekbirleri kimler ne zaman getirir?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Teşrîk” (Fahrettin Atar). Ayrıntı: Arefe günü: oruç, tekbir ve dua

U

Umre

İhrama girerek Kâbe’yi tavaf etmek, Safa ile Merve arasında sa’y yapmak ve tıraş olarak ihramdan çıkmaktan ibaret ibadettir; belirli bir zamana bağlı değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hayatta bir kez umre yapmak Hanefîlerin çoğunluğu ile Mâlikîlere göre müekked sünnet, Şâfiî ve Hanbelîlerde tercih edilen görüşe göre farzdır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Umre” (Mehmet Boynukalın); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Umre ne demek, hükmü nedir?

Umre tavafı

Umre için ihrama giren kişinin Mekke’ye varınca yaptığı tavaftır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre umrenin farzıdır; umre ihramına girildikten sonra yapılır ve son vakti yoktur. Ardından sa’y yapıldığı için ıztıbâ ve remel bu tavafta sünnettir.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Bütün tavaflarda remel ve ıztıbâ yapılmalı mıdır?”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Umre nasıl yapılır?

V

Vakfe

Hacda Arafat ve Müzdelife’de belirli bir süre bulunmaktır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Arafat vakfesi haccın rüknüdür ve zilhiccenin dokuzuncu günü zeval vaktinde başlar; Hanefîlere göre bayram sabahı fecre kadar sürer. Müzdelife vakfesi ise dört mezhepte vâciptir. Umrede vakfe yoktur.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Vakfe” (Menderes Gürkan); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü; Din İşleri Yüksek Kurulu, “Umre ile İlgili Hükümler” fetvaları. Ayrıntı: Arafat vakfesi nedir, nasıl yapılır?

Vedâ tavafı

Mîkat sınırları dışından gelen hacıların Mekke’den ayrılmadan önce yaptığı son tavaftır. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre haccın vâciplerindendir; âdetli veya lohusa kadınlar bu tavafı yapmaz ve kendilerine bir şey gerekmez. TDV İslâm Ansiklopedisi, Mâlikî mezhebinde vedâ tavafının mendup sayıldığını kaydeder.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac nasıl yapılır?

Z

Zemzem

Mescid-i Harâm’da, Kâbe’nin yakınındaki kuyudan çıkan ve Müslümanların büyük değer verdiği sudur. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kuyu Kâbe’ye yaklaşık 19 metre uzaklıkta ve yaklaşık 30 metre derinliktedir. Rivayete göre su, Hz. Hâcer’in oğlu İsmâil için Safa ile Merve arasında su aradığı sırada ortaya çıkmıştır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Zemzem” (Mustafa Sabri Küçükaşcı); Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Zemzem kuyusu nerede, hikâyesi nedir?

Ziyaret tavafı

Hacda farz olan tavaftır; ifâza tavafı da denir. Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre Arafat vakfesinden sonra, Kurban Bayramı’nın ilk gününden itibaren yapılır ve haccın rüknüdür. Bu tavaf yapılmadıkça hac tamamlanmış ve ihramdan tamamen çıkılmış sayılmaz; cumhura göre son vakti yoktur.

Kaynak: Din İşleri Yüksek Kurulu, “Tavaf nedir ve kaç çeşit tavaf vardır?”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf”; Diyanet Haber, Hac Sözlüğü. Ayrıntı: Hac nasıl yapılır?

Zülhuleyfe

Medine yönünden gelenlerin mîkat yeridir; Âbâr-ı Ali adıyla da bilinir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Medine’nin güneybatısında, Mescid-i Nebevî’ye yaklaşık 11 km uzaklıktadır ve Mekke’ye en uzak mîkattır. Hz. Peygamber, Medine yönünden gelenlerin en geç Zülhuleyfe’de ihrama girmesini bildirmiştir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Zülhuleyfe” (Mustafa Sabri Küçükaşcı); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mîkāt” (Salim Öğüt). Ayrıntı: Mîkat yerleri: Türkiye’den gidenler nerede ihrama girer?

Kaynakça

Tanımlar Diyanet İşleri Başkanlığı kaynaklarına (Din İşleri Yüksek Kurulu fetvaları, Diyanet Haber’de yayımlanan hac sözlüğü) ve TDV İslâm Ansiklopedisi’ne dayanır; kendi yorumumuzu hüküm olarak sunmadık. Kişiye özel durumlarda (sağlık, özür hâlleri, ceza gerektiren durumlar) Diyanet’in güncel açıklamalarına ve din görevlinize danışmanızı öneririz. Kaynak seçimimizi Yayın İlkelerimiz sayfasında anlatıyoruz.

Yararlandığımız kaynaklar aşağıdadır. Çevrimiçi kaynaklara son erişim tarihi 11.11.2026’dır.

Bir tanımda hata ya da eksik görürseniz İletişim sayfamızdan bize yazabilirsiniz; kaynağıyla birlikte inceleyip düzeltiriz.