Kâbe’nin Bölümleri: Hacerü’l-Esved’den Makam-ı İbrahim’e

Kâbe’nin bölümleri, Mescid-i Haram’ın ortasındaki küp biçimli yapının köşelerine (rükünler), duvarları üzerindeki ve çevresindeki özel adlarla anılan kısımlara verilen ortak addır: Hacerü’l-Esved, Kâbe kapısı, Mültezem, Hicr, şâzervân, altın oluk, Makam-ı İbrahim ve metâf bunların başında gelir. Bu rehberde Kâbe’nin bölümleri ve özellikleri, ölçüleri, kısa tarihi ve her bölümün tavafla ilişkisi kaynaklarıyla birlikte anlatılmaktadır.

Kâbe’nin Bölümleri Nelerdir?

Kâbe’nin bölümleri, yapının köşeleri ile duvarları üzerindeki ve çevresindeki adlandırılmış kısımlardan oluşur. Kâbe, Mescid-i Haram’ın ortasında yaklaşık 1,5 metre genişliğindeki temeller üzerine inşa edilmiş; dıştan dışa 10,70 × 12 metre ölçüsünde, 15 metre yüksekliğinde ve 1,25 metre kalınlığında duvarlara sahip bir yapıdır. Duvarlar Mekke çevresindeki dağlardan getirilen bazalt taşlarıyla örülmüştür; dış yüzlerde değişik boyutlarda 1614 taş yer alır.

Aşağıdaki tablo, Kâbe’nin bölümleri ve özellikleri hakkında hızlı bir özet sunar:

Kâbe’nin Köşeleri: Rükünler

Kâbe’nin dört köşesi “rükün” olarak adlandırılır ve her biri yöneldiği bölgeye göre isim alır. Kâbe’nin merkezinden köşelere çekilecek hatlar yaklaşık olarak dört ana coğrafî yönü gösterir: doğu köşesine Rüknülhacerülesved, güney köşesine Rükn-i Yemânî, batı köşesine Rükn-i Garbî, kuzey köşesine Rükn-i Irâkī denir; kaynakların bir kısmında kuzey, birçoğunda ise batı köşesi ayrıca Rükn-i Şâmî diye anılır.

• Rüknülhacerülesved: Doğu köşesi; Hacerü’l-Esved buradadır.
• Rükn-i Yemânî: Yemen yönüne bakan güney köşesi.
• Rükn-i Garbî: Batı köşesi; kaynakların çoğunda Rükn-i Şâmî de denir.
• Rükn-i Irâkī: Kuzey köşesi; Kâbe’nin içinden dama çıkan merdiven bu köşededir.

Hacerü’l-Esved nerededir?

Hacerü’l-Esved, Kâbe’nin doğu köşesinde yerden 1,5 metre yükseklikte, gümüşten bir mahfaza içinde bulunan ve tavafın başlangıç ile bitiş noktasını belirleyen taştır. Yaklaşık 30 santimetre çapında, yumurta biçiminde ve siyaha yakın koyu kırmızı renktedir; kaynaklar taşın Hz. İbrahim tarafından tavafın başlangıcını belirlemek amacıyla yerleştirildiği konusunda birleşir. Tarih içinde yangın ve saldırılarla parçalanan taşın parçaları gümüş mahfaza ile korunmuş, 1873’te ortasında 27 santimetre çapında yuvarlak bir açıklık bulunan gümüş mahfaza yapılmıştır.

Taşı öpmek veya ona el ile dokunmak (istilam) sünnettir; fakihler istilamın el ile dokunup öpmekle gerçekleştiğinde görüş birliği içindedir. Buna imkân bulunamadığında uzaktan avuç içleri taşa doğru kaldırılarak işaret edilir, tekbir getirilip avuç içi öpülür. Kalabalıkta başkalarına eziyet vermemek esastır.

Rükn-i Yemânî’nin özelliği nedir?

Rükn-i Yemânî, Kâbe’nin Yemen yönüne bakan güney köşesidir. Tavaf sırasında imkân bulunursa bu köşeye el ile dokunmak sünnettir; kalabalıkta ise uzaktan işaret etmek gerekmez. Rükn-i Yemânî ile Hacerü’l-Esved arasında “Rabbenâ âtinâ fi’d-dünyâ haseneten ve fi’l-âhireti haseneten ve kınâ azâbe’n-nâr” (Bakara 2/201) duasını okumak güzel bir sünnettir. Kuzeydoğu köşesi Rükn-i Irâkī, kuzeybatı köşesi ise Rükn-i Şâmî adıyla anılır; Hicr bu iki köşenin arasında yer alır.

Kâbe’nin Dış Bölümleri: Kapı, Mültezem, Hicr ve Altın Oluk

Kâbe’nin dış bölümleri, yapının duvarları üzerinde ve dibinde yer alan adlandırılmış kısımlardır. Kapı, Mültezem, Hicr, şâzervân, altın oluk ve müstecâr bu bölümlerin başında gelir.

• Kâbe kapısı: Kuzeydoğu duvarında, yerden yüksekte.
• Mültezem: Kapı ile Hacerü’l-Esved arasındaki kısa duvar bölümü.
• Hicr (hatîm): Kuzeybatıdaki yarım daire duvarla çevrili alan.
• Altın oluk: Damdaki yağmur suyunu Hicr’e akıtan oluk.
• Şâzervân: Duvarların dibindeki eğimli mermer kaide.
• Müstecâr: Rükn-i Yemânî ile kapatılmış eski kapı arasındaki bölüm.

Kâbe’nin kapısı neden yerden yüksektedir?

Kâbe’nin kapısı, kuzeydoğu duvarında Hacerü’l-Esved’e 2 metre mesafede ve yerden 1,92 metre yükseklikte yer alır. Kapının yükseltilmesi Kureyş’in 605 yılındaki inşasına dayanır; Abdullah b. Zübeyr döneminde kapı zemin seviyesine indirilmiş, Haccâc b. Yûsuf döneminde ise kapının alt kısmı taşla örülerek kapı yeniden yerden yükseltilmiştir. Üzeri altın kaplama olan kapı yalnız özel vesilelerle açılır ve bu açılışlarda seyyar bir merdiven kullanılır.

Mültezem nedir, nerededir?

Mültezem, Hacerü’l-Esved köşesi ile Kâbe kapısı arasında kalan yaklaşık 2 metrelik duvar bölümüdür; adı “sıkı sıkıya yapışılan yer” anlamına gelir ve hacıların tavaftan sonra burada ısrarla dua etmesinden gelir. Kaynaklarda Mültezem’in duaların kabul edildiği mübarek bir yer olduğunu bildiren rivayetler bulunmakla birlikte Nevevî bu rivayetlerin zayıf olduğunu, ancak amellerin faziletine dair zayıf hadisler konusunda âlimlerin müsamaha gösterdiğini kaydeder. Mâlikî ve Hanbelîlerle Hanefî mezhebinde en sahih kabul edilen görüşe göre tavaf namazı kılınıp zemzem içildikten sonra Mültezem’de durup dua etmek müstehaptır; izdiham sebebiyle bugün duvara yaslanmak mümkün olmadığından karşısında durularak dua edilir.

Hicr (Hatîm) nedir?

Hicr, Kâbe’nin kuzeybatı duvarının önünde, iki ucu Rükn-i Şâmî ile Rükn-i Irâkī’den 2 metre kadar mesafede olan ve 1,31 metre yüksekliğinde yarım daire biçimli bir duvarla çevrili alandır; bu duvara hatîm denir. Bu alanın bir kısmı Kâbe’nin aslından sayıldığı için tavaf Hicr’in dışından dolaşılarak yapılır; Hicr’in içinden geçilerek yapılan şavt eksik kalır. Hz. Âişe’den nakledilen hadiste Hicr’in Beyt’ten bir parça olduğu bildirildiğinden imkân bulunduğunda burada namaz kılmak faziletli görülür; girişler zaman zaman görevlilerce düzenlenir.

Altın oluk (Mîzâb-ı Rahmet) ne işe yarar?

Altın oluk, Kâbe’nin Rükn-i Şâmî ile Rükn-i Garbî arasındaki kuzeybatı duvarının üstüne, duvarın ortasına gelecek şekilde yerleştirilmiş oluktur; böylece damda biriken yağmur suları Hicr’e akar. Arapçada mîzâbü’r-rahme, Türkçede mîzâb-ı rahmet ya da altın oluk denir. Kâbe damına ilk oluk, Kureyş’in inşası sırasında konulmuş; oluk ilk defa Emevî Halifesi Velîd b. Abdülmelik’in emriyle altınla kaplatılmış ve “altın oluk” adı bundan sonra yaygınlaşmıştır. Ucunda, suyun hafifçe akmasını sağlamak için yapıldığı düşünülen ve “oluğun sakalı” anlamında lihyetü’l-mîzâb denilen bir çıkıntı bulunur.

Şâzervân nedir?

Şâzervân, Kâbe’nin temelleri ile 25 santimetre içeriden başlayan duvarların arasında kalan, 45 derece eğimli ve üzeri mermerle kaplı kısımdır. Kelimenin aslı Farsça şâzirvândır; bu bölüm, Kureyşlilerin 605 yılındaki imar sırasında maddî imkânlarının yetersizliği yüzünden duvar kalınlığını azaltmalarından sonra ortaya çıkmıştır. Üzerinde Kâbe örtüsünü aşağıdan bağlamaya yarayan elli beş bakır halka vardır. Bazı âlimler şâzervânı Kâbe’nin bir parçası saydığı için tavafta üzerine çıkmamak ve bu kaideyi de dışarıda bırakarak yürümek ihtiyatlı olandır.

Kâbe’nin İç Bölümü ve Kapısının Emanetçileri

Kâbe’nin içi dört köşe bir oda görünümündedir; tabanı mermer döşeli, duvarları 2 metre yüksekliğe kadar mermer kaplamalıdır. Tabanın ortasında Abdullah b. Zübeyr zamanından kalma üç ağaç direk bulunur; kapının karşısındaki direğin önünde, batı duvarına doğru Hz. Peygamber’in namaz kıldığı yer seccade biçiminde bir mermerle belirtilmiştir. Rükn-i Irâkī köşesinde dama çıkan merdiven ve önünde “tövbe kapısı” denilen bir kapı yer alır.

Kâbe’nin bakımı, kapısının ve anahtarlarının muhafazası ile kapının belirli zamanlarda açılması hizmetine hicâbe denir. Hz. Peygamber, Mekke’nin fethinde Kâbe’nin anahtarını Osman b. Talha’ya iade etmiş ve bu görev Şeybeoğulları’nda kalmıştır.

Kâbe’nin Çevresindeki Mekânlar

Kâbe’nin hemen çevresindeki bazı yerler de tavaf ve ziyaretle doğrudan ilişkilidir. Makam-ı İbrahim, metâf ve zemzem kuyusu bunların başında gelir.

Makam-ı İbrahim nedir?

Makam-ı İbrahim, genel kabule göre Kâbe’nin inşası sırasında Hz. İbrahim’in iskele olarak kullandığı ve üzerinde insanları hacca davet ettiği taştır. Taşın kalınlığı 20 santimetre olup kenar uzunluklarından biri 38, diğerleri 36’şar santimetredir; üstünde Hz. İbrahim’in ayak izleri kabul edilen iki çukurluk bulunur. Kur’an-ı Kerim’de “Siz de Makam-ı İbrahim’den kendinize bir namaz yeri edinin.” buyrulur (Bakara 2/125). Rivayete göre Hz. Ömer bu makamın namaz kılınacak bir yer olmasını dilemiş, bunun üzerine söz konusu âyet nazil olmuştur (Buhârî, Müslim). Tavafın ardından kılınan iki rekât namazın imkân varsa bu makamın arkasında kılınması faziletlidir.

Metâf neresidir?

Metâf, Kâbe’nin etrafında tavafın yapıldığı alandır. Mescid-i Haram’da yapılan genişletmeler sayesinde tavaf, zemin katın yanı sıra üst katlarda da yapılabilir hâle gelmiştir; üst katlarda mesafe uzasa da yoğunluktan etkilenenler için daha rahat bir seçenek olabilir. Hangi katların hangi saatlerde tavafa açık olduğu görevlilerce düzenlenir. Zemzem kuyusu da metâfın altında kalır; kuyunun tarihini ve bugünkü durumunu Zemzem Kuyusu yazımızda anlattık.

Kâbe’nin Kısa Tarihi

Kur’an-ı Kerim’de insanlar için kurulan ilk ibadet evinin Mekke’deki Kâbe olduğu bildirilir: “Şüphesiz, insanlar için kurulan ilk ibadet evi elbette Mekke’de, âlemlere rahmet ve hidayet kaynağı olarak kurulan Kâ’be’dir.” (Âl-i İmrân 3/96). Kur’an ayrıca Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail’in Kâbe’nin temellerini yükselttiğini ve “Ey Rabbimiz! Bizden kabul buyur!” diye dua ettiklerini haber verir (Bakara 2/127). TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu âyetlerden Kâbe’nin Hz. İbrahim’den önce de var olduğu, ancak yıkılıp yerinin kaybolduğu ve onun tarafından bulunarak yeniden yapıldığı anlaşılmaktadır.

Kureyş’in 605 yılındaki inşası sırasında Hacerü’l-Esved’i yerine koyma şerefini paylaşamayan kabileler arasında anlaşmazlık çıkmış; hakem kabul edilen Hz. Muhammed taşı bir örtünün üzerine koyup bütün kabile reislerinin örtüyü birlikte kaldırmasını sağlamış, taşı da bizzat kendisi yerleştirmiştir. Bu hikmetli çözüm, olası bir çatışmanın önüne geçmiştir.

Kâbe’nin örtüsü (kisve) nasıl değişir?

Kâbe’nin dört duvarı üzerine dıştan ve içten iki örtü asılır: dıştaki siyah örtüye kisve, içteki kırmızı örtüye sitâre denir. Kisve, dam korkuluğundaki demir halkalarla çatıya, şâzervân üzerindeki bakır halkalarla tabana tutturulur; örtünün oluk, Hacerü’l-Esved ve kapı hizasına gelen yerleri kesiktir, kapının ise ayrı ve işlemeli bir örtüsü vardır. Kisvenin Câhiliye devrinden beri Kâbe’ye örtüldüğü bilinmekle birlikte ilk defa ne zaman ve kimin tarafından örtüldüğü konusunda farklı rivayetler vardır; İslâmî dönemde örtüyü ilk yaptıranlar arasında Hz. Peygamber, Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman sayılır. Kisve bugün her yıl belirli bir tarihte yenilenir; değişimin zamanı ve usulü Suudi makamlarınca belirlendiği için güncel bilgiyi resmî duyurulardan takip etmek en doğrusudur.

Kâbe’nin Bölümleri Tavafla Nasıl İlişkilidir?

Tavaf, Hacerü’l-Esved hizasından başlar ve Kâbe sol tarafta kalacak şekilde yedi şavt olarak yapılır. Her şavtta Kâbe kapısı, Rükn-i Irâkī, Hicr’in dışı, Rükn-i Şâmî ve Rükn-i Yemânî geçilerek yeniden Hacerü’l-Esved hizasına ulaşılır.

1. Başlangıç Hacerü’l-Esved hizasına gelin ve tavafa niyet edin; Harem’deki işaretler başlangıç noktasını bulmanıza yardımcı olur.
2. İstilam Hacerü’l-Esved’i uzaktan el ile işaret ederek selamlayın ve tavafa başlayın.
3. Yön Kâbe sol tarafınızda kalacak şekilde yürüyün; Hicr’in içinden geçmeyin.
4. Dua Rükn-i Yemânî ile Hacerü’l-Esved arasında “Rabbenâ âtinâ” duasını okuyun.
5. Tamamlama Yedi şavtı tamamladıktan sonra tavaf namazını kılın ve zemzem için.

Umrenin tüm adımlarını umre nasıl yapılır yazımızda, tavafın ayrıntılarını tavaf nasıl yapılır rehberimizde, tavaf ve sa’y sırasında okunabilecek duaları ise umrede okunacak dualar yazımızda bulabilirsiniz.

Kâbe Hakkında Yanlış Bilinenler

Kâbe’nin bölümleriyle ilgili anlatılanların bir kısmı eksik ya da hatalıdır. En sık karşılaşılan iddialar ve kaynaklardaki karşılıkları şöyledir:

Tablodaki bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Kâbe, Hacerülesved, Altın Oluk, Şâzervân ve Hicâbe maddelerine dayanır.

Kâbe’yi Tanıyarak Ziyaret Etmek

Kâbe’nin her köşesi ve çevresindeki her mekân, peygamberlerin hayatından ve İslam tarihinden izler taşır. Bu bölümleri önceden öğrenmek, Harem’e ilk girdiğiniz anda yönünüzü bulmanızı ve ibadetinizi daha huzurlu yapmanızı kolaylaştırır. Yoğunluk dönemden döneme değiştiği için Hacerü’l-Esved, Mültezem, Hicr ve Makam-ı İbrahim gibi noktalara yaklaşma imkânı da farklılaşır; kalabalık saatlerde itişmek yerine uzaktan selamlamak ve bulunduğunuz yerden dua etmek hem güvenli hem de edebe uygundur. Size uygun dönemi belirlemek için umreye ne zaman gidilir yazımızdan, Harem’e yakın konaklama seçenekleri için Mekke otelleri sayfamızdan yararlanabilirsiniz.

• Harem’e ilk girişte yönünüzü Hacerü’l-Esved köşesine ve Makam-ı İbrahim’in mahfazasına göre belirleyin.
• Tavafa başlamadan önce başlangıç hizasını gösteren işaretleri fark edin.
• Hicr’e giriş görevlilerce düzenlendiğinden sıraya ve yönlendirmelere uyun.
• Kalabalıkta Mültezem ve Hacerü’l-Esved çevresinde itişmek yerine uzaktan dua edin.
• Üst katlarda tavaf, yoğunluktan etkilenenler için daha rahat bir seçenektir.

Mekke’nin diğer mübarek mekânları için Mekke’de gezilecek yerler ve Hira Mağarası yazılarımıza göz atabilirsiniz. Umre yolculuğunuzu rehber eşliğinde planlamak isterseniz RotaNur’un umre turları seçeneklerini inceleyebilir, aklınıza takılan sorular için iletişim sayfamız üzerinden bize ulaşabilirsiniz. Rabbim hepimize Beytullah’ı ziyaret etmeyi nasip etsin.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

Bu yazı, aşağıdaki kaynaklar esas alınarak RotaNur editörlüğünce hazırlanmıştır. Dinî hükümlerde Diyanet İşleri Başkanlığı yaklaşımı esas alınmıştır; Mescid-i Haram’daki ziyaret düzeni ve tavaf katlarının kullanımı değişebileceğinden yola çıkmadan önce güncel durumu resmî kaynaklardan teyit ediniz.

1. Sadettin Ünal, “Kâbe”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2001. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
2. “Mültezem”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
3. “Altın Oluk”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
4. “Şâzervân”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
5. “Makām-ı İbrâhim”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
6. “Hicâbe”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
7. “Hacerülesved”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
8. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, “Kâbe’nin içinde namaz kılınır mı?”, Fetvalar. kurul.diyanet.gov.tr. Erişim: 17.09.2026.
9. Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an-ı Kerim Meali, Bakara Sûresi 2/125-127. kuran.diyanet.gov.tr. Erişim: 17.09.2026.
10. “Metâf”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
11. Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an-ı Kerim Meali, Âl-i İmrân Sûresi 3/96-97. kuran.diyanet.gov.tr. Erişim: 17.09.2026.