Arafat Dağı Nerede? Cebel-i Rahme’nin Önemi ve Hikâyesi

Arafat Dağı, Mekke’nin yaklaşık 21 km doğusundaki Arafat ovasında yükselen ve asıl kaynaklarda Cebelirahme (Cebel-i Rahme) adıyla anılan küçük tepenin Türkiye’de yaygınlaşmış adıdır; haccın en önemli rüknü olan vakfe ise tepenin üzerinde değil, bu tepeyi çevreleyen Arafat ovasının sınırları içinde yapılır. Bu rehberde Arafat’ın nerede olduğunu, “dağ” ile “ova” arasındaki farkı, Arafat Dağı hikâyesini, Veda Hutbesi’yle bağını, Nemire Mescidi’ni ve hac dışında Arafat’ı ziyaret edeceklerin bilmesi gerekenleri kaynaklarıyla ele alıyoruz.

Arafat Dağı Nerede?

Arafat Dağı olarak bilinen Cebel-i Rahme, Suudi Arabistan’da Mekke’nin doğusundaki Arafat ovasının kuzeydoğu kesiminde yer alır. Arafat, Mekke’nin yaklaşık 21 km doğusunda, Tâif dağ yolu üzerinde uzanan ve doğusu, kuzeyi ile güneyi dağlarla bir yay gibi kuşatılmış düz bir alandır.

Mescid-i Haram’dan Arafat’a giden yol sırasıyla Mina vadisinden ve Müzdelife’den geçer. Hac günlerinde hacılar bu güzergâhı otobüsle, trenle ya da yürüyerek kat eder; hac dışında ise bölgeye çoğunlukla rehberli şehir turlarının araçlarıyla gidilir.

Arafat Dağı nedir, gerçekten bir dağ mı?

Arafat Dağı nedir sorusunun kısa cevabı şudur: Arafat, etrafı dağlarla çevrili geniş bir ovanın adıdır; Türkçede “Arafat Dağı” denildiğinde çoğu zaman bu ovanın içindeki küçük tepe, yani Cebel-i Rahme kastedilir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre asıl “Arafat dağı” bu tepe değil, Arafat sahasını kuşatan dağdır.

Arafat Dağı Mekke’ye kaç km?

Arafat, Mekke’nin yaklaşık 21 km doğusundadır. Mescid-i Haram’dan yola çıkan bir hacı önce Mina’dan, ardından Müzdelife’den geçerek Arafat’a ulaşır. Hac günlerindeki yoğunluk sebebiyle yolculuğun ne kadar süreceği kafilenin ulaşım planına göre değişir.

Arafat’ın sınırları ve Harem bölgesi

Arafat’ın en dikkat çekici özelliklerinden biri, Harem sınırlarının dışında kalmasıdır: haccın diğer meşâiri olan Mina ve Müzdelife Harem içindeyken Arafat’ın tamamı “hil” bölgesindedir. Harem sınırının bittiği yerde hemen Arafat başlamaz; ikisinin arasında Urene vadisi bulunur. Günümüzde Harem sınırı uyarıcı levhalarla, Arafat sınırı ise duvar görünümündeki büyük sınır taşlarıyla (alem) belirlenmiştir.

Mekke tarihine dair klasik eserlerde Arafat sahasının sınırları şöyle tarif edilir:

Arafat Dağı’nın Önemi Nedir?

Arafat’ın önemi, haccın en temel rüknü olan vakfenin burada yapılmasından kaynaklanır. Hz. Peygamber “Hac Arafat’tır.” buyurmuştur (Tirmizî, Ebû Dâvûd); bu hadise dayanılarak bütün mezheplerde Arafat vakfesi haccın rükünlerinden sayılmış, Hanefî mezhebinde ise “aslî rükün” kabul edilerek diğer rükünlerden farklı önemine işaret edilmiştir.

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’na göre haccın rükünlerinden olan Arafat vakfesi, yalnızca zilhiccenin dokuzuncu günü öğle vakti ile onuncu günü fecr-i sâdık arasında yapılabilir. Bütün mezhepler, bu zaman diliminde bir an bile olsa Arafat’ta bulunmayan kişinin haccının geçersiz olduğunda görüş birliği içindedir. Arafat Dağı önemi söz konusu olduğunda belirleyici olan, görüldüğü gibi tepenin kendisi değil vakfenin yapıldığı ovanın sınırlarıdır.

Arefe gününün fazileti de hadislerde vurgulanır; Hz. Peygamber, Allah’ın kullarını cehennemden en çok azat ettiği günün arefe günü olduğunu bildirmiştir (Müslim). Bu yüzden Arafat’ta geçen saatler hacıların en değerli anları sayılır.

Kur’an’da Arafat geçiyor mu?

Evet, “Arafat” adı Kur’an-ı Kerim’de Bakara suresinde geçer: “Arafat’tan ayrılıp (sel gibi Müzdelife’ye) akın ettiğinizde Meş’ar-i Haram’da Allah’ı zikredin.” (Bakara 2/198). Hemen ardından gelen âyette ise “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah’tan bağışlanma dileyin.” buyrulur (Bakara 2/199).

Hz. Âişe’nin anlattığına göre Kureyş ve onlara uyanlar, cahiliye döneminde kendilerini ayrıcalıklı görerek Arafat’a çıkmaz, Harem içindeki Müzdelife’de kalırlardı; bu âyetlerle herkesin Arafat’ta vakfe yapması emredildi (Buhârî, Müslim). Böylece Arafat, bütün insanların ayrım gözetilmeksizin aynı yerde durduğu bir eşitlik meydanı oldu.

Arafat Dağı’nın Hikâyesi Nedir?

Arafat Dağı hikâyesi, ovaya bu adın verilmesine dair eski rivayetlerle başlar; cahiliye dönemindeki hac uygulamalarından geçer ve Hz. Peygamber’in Veda Haccı’nda burada vakfe yapmasıyla asıl anlamını kazanır. Sonraki asırlarda bölgeye su yolları, havuzlar, mescitler ve tepeye çıkan basamaklar yapılmış; Arafat her dönemde hacıların ihtiyacına göre yeniden düzenlenmiştir.

Arafat adı nereden gelir?

“Arafat” kelimesi, Arapçada “bilme, anlama, tanıma” ve “güzel koku” gibi anlamlara gelen bir kökten türemiştir; arefe ile arafat kelimelerinin aynı yerin adları olduğu kabul edilir. Adın veriliş sebebi kesin olarak bilinmemekle birlikte kaynaklarda şu açıklamalar zikredilir:

• Hz. Âdem ile Hz. Havvâ’nın yeryüzüne indikten sonra burada buluşup tanışmaları,
• Cebrâil’in Hz. İbrahim’e haccın nasıl ve nerede yapılacağını öğretirken burada “Arefte?” (anladın mı?) diye sorması, onun da “Areftü” (anladım) diye cevap vermesi,
• Dünyanın her tarafından gelen insanların burada birbiriyle görüşüp tanışması,
• Günahlarını itiraf ederek af dileyenlerin temizlenip Allah katında güzel bir kokuya sahip olması.

Bu açıklamalar kesin bilgi niteliği taşımaz; Arafat’ın önemi, adının kökeninden çok vakfenin burada yapılmasından gelir.

Arafat Dağı’nın Hz. Âdem ile ilgisi nedir?

Kaynaklarda Arafat adının, Hz. Âdem ile Hz. Havvâ’nın yeryüzünde burada buluşup tanışmasına bağlandığı nakledilir; ancak bu, adın kökenine dair açıklamalardan yalnızca biridir ve kesinlik taşımaz. Evliya Çelebi, 17. yüzyılda tepede “Kubbe-i Arafât” adlı dört kemerli bir yapı bulunduğunu yazar; bugün böyle bir yapı yoktur.

Cahiliye döneminden Veda Haccı’na

İslam’dan önce de Arafat ve Müzdelife vakfeleri hac ibadetinin bir parçası olarak biliniyordu. Ancak Kureyş ile ona tâbi Kinâne ve Huzâa kabileleri, Harem ehlinin ayrıcalığını göstermek amacıyla Arafat vakfesini terk edip Müzdelife’de durmakla yetinmişti. Hz. Peygamber ise peygamberlikten önce de bu uygulamaya itibar etmemiş, Veda Haccı’nda da Kureyşliler onun Müzdelife’de duracağını sanırken Arafat’a çıkıp vakfesini orada yapmıştır (Müslim).

Arafat’ın tarih içindeki başlıca dönüm noktaları şöyle özetlenebilir:

Arafat Dağı ilahisi neyi anlatır?

Arafat’ı konu alan ilahiler, Türk halkının Arafat’ta durma arzusuna duyduğu özlemin edebî ifadesidir; bu eserler Arafat’ı yüce bir dağ olarak anar. İbadet açısından önemli olan ise tepenin kendisi değil, Arafat ovasında vakfe hâlinde bulunmaktır.

Cebel-i Rahme Ne Demek?

Cebel-i Rahme “rahmet dağı” anlamına gelir ve Arafat vadisinin kuzeydoğusunda yükselen, yaklaşık 70 metre yüksekliğindeki kayalık tepenin adıdır. Türkçede “Rahmet Tepesi” diye de anılır; kaynaklara göre tepenin esas adı İlâl ya da Elâl’dir. Tepeye çıkan basamaklar ve zirvedeki beyaz dikili taş, Cebel-i Rahme’nin uzaktan bile tanınmasını sağlar.

Hz. Peygamber Veda Haccı’nda vakfeyi, Cebel-i Rahme’nin eteğinde Neb’a ile Nübey’a kayaları arasında kalan Nâbit tepesi üzerinde yapmıştır; bu yüzden hac mevsiminde tepenin çevresi en kalabalık noktalardan biridir. Hz. Peygamber’in “Arafat’ın tamamı vakfe yeridir.” buyurduğu da bildirilir (Müslim). Bu hadis, vakfe için tepeye çıkmanın ya da tepenin yanına ulaşmanın gerekmediğini açıkça gösterir.

Arafat Dağı kaç metre?

Arafat Dağı diye bilinen Cebel-i Rahme yaklaşık 70 metre yüksekliğinde bir tepedir; zirvesine bir merdivenle çıkılır. Evliya Çelebi, 17. yüzyılda tepeye 170 basamaklı bir merdivenle çıkıldığını kaydeder.

Cebel-i Rahme’deki dikili taş nedir?

Tepenin zirvesindeki beyaz dikili taş, Hz. Peygamber döneminden kalan bir yapı değil, sonradan dikilmiş bir işarettir. Tepede tarih boyunca Ümmü Seleme’ye nispet edilen bir kubbe ve küçük bir mescit bulunmuş; bugün ise merdiven ile dikili taştan başka bir şey kalmamıştır. Bu taşa dokunmanın, üzerine yazı yazmanın veya oraya bir şey bağlamanın dinde herhangi bir yeri yoktur. Din İşleri Yüksek Kurulu da Arafat başta olmak üzere bu mekânların kutsallığının taşına ve toprağına değil bizzat mekânın kendisine ait olduğunu, teberrük amacıyla oradan taş veya toprak getirmenin bir dayanağı bulunmadığını belirtir.

Hacılar Arafat Dağı’na neden çıkar?

Hacıların Cebel-i Rahme’ye ilgi göstermesinin sebebi, Hz. Peygamber’in vakfe yaptığı yerin bu tepenin eteğinde olmasıdır; kaynaklarda o yerde durmak, mümkün değilse oraya yaklaşmak müstehap sayılmıştır. Buna karşılık arefe günü tepeye tırmanmak için özel bir gayret sarf etmeyi gerektirecek hiçbir sebep yoktur; hatta bazı âlimler bunu bid’at olarak değerlendirmiştir.

Veda Haccı ve Veda Hutbesi

Hz. Peygamber, vefatından yaklaşık üç ay önce hicretin 10. yılında (632) eda ettiği ve haccın farz kılınmasından sonraki ilk ve son haccı olan Veda Haccı’nda arefe gününü Arafat’ta geçirdi; Veda Hutbesi diye bilinen konuşmaların ilki de burada yapıldı. Kaynaklar bu hacca katılan sahâbî sayısını 100.000 ile 124.000 arasında gösterir.

Rivayetlere göre Hz. Peygamber’in arefe günü Arafat’taki programı şu sırayla gerçekleşmiştir:

1. Mina’dan hareket Cuma sabahı namazını Mina’da kıldırdı ve Arafat’taki Nemire mevkiinde kendisi için çadır kurulmasını emretti.
2. Nemire’de konaklama Müzdelife üzerinden Arafat’a geçti ve hazırlanan çadırda konakladı.
3. Hutbe Zeval vaktinden sonra devesiyle vadinin ortasına geldi ve Urene vadisinde meşhur hutbesini okudu.
4. Öğle ile ikindi Bir ezan okutup ayrı kametlerle öğle ve ikindi namazlarını öğle vaktinde birlikte kıldırdı.
5. Vakfe Kıbleye dönerek güneş batıncaya kadar Cebel-i Rahme’nin eteklerinde vakfe yaptı.
6. Müzdelife’ye geçiş Güneş battıktan sonra ayrıldı; akşam ile yatsıyı Müzdelife’de yatsı vaktinde birleştirerek kıldırdı.

Hz. Ömer’in anlattığına göre “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim. Size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’ı seçtim.” âyeti (Mâide 5/3) Arafat’ta, bir cuma günü nazil olmuştur (Buhârî, Müslim). Veda Hutbesi’nde öne çıkan mesajlar bugün de evrensel değerler olarak hatırlanır:

• İnsanların canı, malı ve namusu birbirine karşı dokunulmazdır.
• Faiz ve cahiliye dönemine ait kan davaları kaldırılmıştır.
• Kadınların hakları gözetilmeli, onlara iyi davranılmalıdır.
• Emanet, sahibine eksiksiz teslim edilmelidir.
• Herkes ancak kendi işlediği suçtan sorumludur; baba oğlunun, oğul babasının suçundan sorumlu tutulamaz.
• Müminler kardeştir; üstünlük soya veya renge değil, takvaya göredir.

Hz. Peygamber konuşmasının sonunda ashabına tebliğ görevini yerine getirip getirmediğini sormuş, “evet” cevabını alınca “Şahit ol yâ rab!” diyerek onları şahit tutmuştur. Bugün elimizdeki uzun Veda hutbesi metni, Arafat, Mina ve Akabe gibi farklı yerlerde yapılan konuşmaların derlenmesiyle oluşmuştur; bu yüzden rivayetler arasında lafız farklılıkları bulunur.

Veda Hutbesi Arafat Dağı’nda mı okundu?

Veda Hutbesi’nin arefe günü okunan bölümü, Cebel-i Rahme’nin tepesinde değil, Harem sınırının bittiği yerde, Urene vadisindeki düz bir alanda okunmuştur; bu alanda sonradan bugün Nemire Mescidi diye bilinen mescit yapılmıştır. Hz. Peygamber, Veda Haccı sırasında yalnız Arafat’ta değil, bayram günlerinde Mina’da ve Akabe’de de ashabına hitap etmiştir.

Arafat’ta hangi dualar okunur?

Arafat’ta okunması zorunlu belirli bir dua yoktur; kişi kendi diliyle dua edebilir. Hz. Peygamber, duaların en hayırlısının arefe günü yapılan dua, söylenen sözlerin en faziletlisinin de tevhid kelimesi olduğunu bildirmiştir (Tirmizî). Kur’an okumak, tövbe ve istiğfar etmek ve telbiye getirmek bu vaktin en güzel meşguliyetleridir; hacda okunan duaları hac duaları yazımızda topladık.

Nemire Mescidi ve Arafat’ın Sınırları

Nemire Mescidi, Arafat’ın batı kenarında, Hz. Peygamber’in Veda Haccı’nda hutbesini okuyup öğle ile ikindi namazlarını birlikte kıldırdığı alanda inşa edilen büyük mesciddir. Adını, Hz. Peygamber için kıldan bir çadırın kurulduğu Nemire adlı küçük dağdan alır; kaynaklarda Mescid-i Arafe ve Mescid-i İbrâhim adlarıyla da anılır.

Mescidin kıble tarafındaki bir bölümü, Arafat sınırları dışında kalan Urene vadisine denk gelir. Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre Urene vadisinde yapılan vakfe geçerli değildir; bu yüzden arefe günü hacıların o kısımda durmaması için mescidin içine uyarıcı levhalar konulmuştur. Hac günlerinde mescidin ön kısmında bulunanların vakfe zamanı gelmeden Arafat sınırları içine geçmesi, sınır levhalarını ve görevlilerin uyarılarını dikkatle takip etmesi gerekir.

Tablodaki ölçüler TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Mescid-i Nemire maddesinden alınmıştır.

Arafat’ta cuma namazı kılınır mı?

Arafat vakfesi cuma gününe denk geldiğinde orada bulunan hacıların cuma namazı kılmaları gerekmez; Din İşleri Yüksek Kurulu, Hz. Peygamber’in de Veda Haccı’nda arefe cumaya denk geldiği hâlde Arafat’ta cuma namazı kılmadığını hatırlatır. Namaz düzeniyle ilgili ayrıntıları kafilenizin din görevlisine sorabilirsiniz.

Arafat, Müzdelife ve Mina Karşılaştırması

Arafat, Müzdelife ve Mina’ya birlikte “meşâir” denir; kelime, hac ibadetinin şiarlarının yerine getirildiği mekânları ifade eder. Hacılar zilhiccenin sekizinci gününden itibaren bu mekânlar arasında belirli bir sırayla hareket eder: Mina’dan Arafat’a, Arafat’tan Müzdelife’ye ve oradan yeniden Mina’ya.

Arafat vakfesi haccın rüknü sayılırken Müzdelife vakfesi dört mezhebe göre vaciptir. Hz. Peygamber özür sahiplerinin sabahı beklemeden Müzdelife’den ayrılmasına izin verdiği için hastalık, yaşlılık ve aşırı kalabalık gibi durumlarda bu vakfe terk edilebilir ve ceza gerekmez.

Arafat’taki vakfenin nasıl yapılacağını, vaciplerini ve adabını Arafat vakfesi yazımızda; hac menâsikinin tamamını ise hac nasıl yapılır rehberimizde anlattık. Mina’daki cemrelerde yapılan ibadeti şeytan taşlama yazımızda adım adım ele aldık.

Arafat’ta Bugün Neler Var?

Arafat ovası bugün, hac günlerinde milyonlarca hacıyı ağırlayabilmek için geniş bir altyapıyla donatılmıştır. Bölgede ciddi bir ağaçlandırma projesi uygulanmış; aydınlatma, haberleşme ve sağlık hizmetleri geliştirilmiş, büyük otoparklar ve Arafat’ı Müzdelife’ye bağlayan dokuz ayrı otoyol yapılmıştır.

Ovada hacı kafilelerinin konakladığı çadır alanları, serinletme sistemleri, su noktaları ve sağlık birimleri bulunur; Mina, Müzdelife ve Arafat arasındaki ulaşımı kolaylaştıran Meşâir treni de bölgenin önemli bir parçasıdır. Hac döneminde bu alanlara giriş yalnızca hac izni bulunan kişilerle sınırlıdır.

Zübeyde Hanım’ın su yolu Arafat’a nasıl ulaştı?

Arafat’taki en eski hizmet eserlerinden biri, Abbâsî Halifesi Hârûnürreşîd’in eşi Zübeyde Hanım’ın yaptırdığı ve Aynizübeyde adıyla bilinen su yoludur. Zübeyde Hanım bu su yolunu 828-829 yıllarında Mekke’ye ulaştırmayı başarmış; Mekke-Tâif yolu üzerindeki Tâd dağının eteğinden çıkan su önce Arafat’a indirilmiş, burada bir havuzla çevreye dağıtılmış, kalanı kanallarla Mekke’ye taşınmıştır.

Sellerle bozulan su yolları asırlar boyunca onarıldı: Kanûnî Sultan Süleyman döneminde 1524-1525’te ana kaynağa yenileri eklendi, 19. yüzyılın sonlarında ise İslam dünyasından toplanan yardımlarla yaklaşık 30 km’lik su yolu tamir edildi. Bugün bu kanalların yer yer tahrip olmuş kalıntıları görülebilir.

Arafat Dağı açık mı?

Cebel-i Rahme hac mevsimi dışında da ziyaret edilir; TDV İslâm Ansiklopedisi tepenin her mevsimde en çok ziyaret edilen makamlardan biri olma özelliğini koruduğunu belirtir. Bununla birlikte hac hazırlıkları, bakım çalışmaları veya güvenlik düzenlemeleri nedeniyle bazı dönemlerde girişler kısıtlanabilir; ziyaret planınızdan önce güncel durumu rehberinizden öğrenin.

Hac Dışında Arafat’ı Ziyaret Etmek

Hac mevsimi dışında Arafat ovası oldukça sakindir; umre ziyaretçileri genellikle rehberli Mekke şehir turları sırasında Arafat’a uğrar ve Cebel-i Rahme’yi yakından görür. Ovanın genişliğini, sınır levhalarını ve Nemire Mescidi’nin konumunu sakin bir günde görmek, ileride hacca gidecekler için iyi bir hazırlıktır.

Umrede Arafat’a gidilir mi?

Arafat’a gitmek umre ibadetinin bir parçası değildir; umrede vakfe yoktur. Ancak Mekke’deki şehir turlarında Arafat, Müzdelife ve Mina genellikle araçla gezilir ve kısa bir durakla Cebel-i Rahme görülür. Mekke’deki diğer ziyaret noktalarını Mekke’de gezilecek yerler yazımızda derledik.

Cebel-i Rahme’ye çıkmak gerekli mi?

Hayır, hacda da umrede de Cebel-i Rahme’ye çıkmak gerekli değildir ve tepeye tırmanmanın özel bir fazileti bildirilmemiştir. Hac dışında tepeye çıkmak isteyenler basamakları kullanabilir; ancak zemin kayalık ve güneşe açık olduğundan dikkatli olmak gerekir. Ziyaretinizde şu önerileri dikkate alabilirsiniz:

• Ziyareti sabahın serin saatlerine planlayın; öğle sıcağında açık alanda uzun süre kalmayın.
• Tepeye çıkacaksanız kaymayan ayakkabı giyin, yanınıza su alın.
• Dikili taşa ve kayalara yazı yazmaktan, bez bağlamaktan ve taş götürmekten kaçının.
• Rehberinizden vakfe alanının sınırlarını ve Nemire Mescidi’nin konumunu göstermesini isteyin.

Arafat ziyaretine çocuklarla gidilir mi?

Evet, rehberli şehir turlarında Arafat ziyareti çoğunlukla araç içinden ve kısa duraklarla yapıldığından çocuklu aileler için de uygundur. Açık alanda güneş etkili olduğundan çocukların başını korumak ve basamaklarda onları yalnız bırakmamak gerekir.

Arafat’a hac dışında ne zaman gitmek uygundur?

Hac mevsimi dışında Arafat’ı ziyaret etmek için en uygun zaman, sıcaklığın görece düşük olduğu sabah saatleridir. Ramazan ve sömestr gibi yoğun umre dönemlerinde şehir turlarına katılım arttığından Cebel-i Rahme çevresinde kısa süreli kalabalıklar oluşabilir.

Arafat Hakkında Yanlış Bilinenler

Arafat ve Cebel-i Rahme hakkında anlatılanların bir kısmı eksik ya da hatalıdır. En sık karşılaşılan iddialar ve kaynaklardaki karşılıkları şöyledir:

Tablodaki bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Arafat, Cebelirahme ve Vakfe maddeleri ile Din İşleri Yüksek Kurulu fetvasına dayanır. Duanın kabulü umulan diğer mekânları duaların kabul olduğu yerler yazımızda derledik.

Rahmet Ovasına Bir Adım

Arafat, milyonlarca insanın aynı gün, aynı kıyafetle ve aynı duayla Rablerine yöneldiği bir buluşma yeridir. Cebel-i Rahme’yi görmek ya da ovada birkaç dakika durmak, bu buluşmanın anlamını düşünmek için güçlü bir vesiledir. Mekke’deki bir diğer mübarek mekân için Hira Mağarası yazımızı okuyabilirsiniz.

RotaNur olarak umre turları programlarımızda Arafat’ı rehber eşliğinde ziyaret ediyoruz; hac niyetinde olanlar hac turları sayfamızı inceleyebilir. Size uygun programa birlikte karar vermek için iletişim sayfamızdan ulaşabilirsiniz. Rabbim hepimize Arafat’ta vakfeye durmayı nasip etsin.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

Bu yazı, aşağıdaki kaynaklar esas alınarak RotaNur editörlüğünce hazırlanmıştır. Dinî hükümlerde Diyanet İşleri Başkanlığı yaklaşımı esas alınmıştır; hac ve ziyaret düzenlemeleri değişebileceğinden yola çıkmadan önce resmî kaynaklardan güncel durumu teyit ediniz.

1. Abdullah A. Boks, “Arafat”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1991. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
2. Salim Öğüt, “Cebelirahme”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1993. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
3. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, “Hac ayları hangileridir? Farz olan vakfe ile tavafın vakti ne zamandır?”, Fetvalar. kurul.diyanet.gov.tr. Erişim: 17.09.2026.
4. Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an-ı Kerim Meali, Bakara Sûresi 2/198-199. kuran.diyanet.gov.tr. Erişim: 17.09.2026.
5. Menderes Gürkan, “Vakfe”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
6. Bünyamin Erul, “Vedâ Haccı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
7. Mustafa L. Bilge, “Aynizübeyde”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1991. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
8. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, “Mekke ve Medine’nin kutsallığına inanarak oralardan toprak veya taş getirmenin bir sakıncası var mıdır?”, Fetvalar. kurul.diyanet.gov.tr. Erişim: 17.09.2026.
9. Bünyamin Erul, “Vedâ Hutbesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
10. Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an-ı Kerim Meali, Mâide Sûresi 5/3. kuran.diyanet.gov.tr. Erişim: 17.09.2026.
11. Dursun Ali Şeker, “Mescid-i Nemire”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2004. islamansiklopedisi.org.tr. Erişim: 17.09.2026.
12. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, “Arafat vakfesi Cuma gününe denk geldiğinde hacıların Arafat’ta cuma namazı kılmaları gerekir mi?”, Fetvalar. kurul.diyanet.gov.tr. Erişim: 17.09.2026.