Cennetü’l-Bakî Mezarlığı: Nerede, Kimler Yatıyor?

Cennetül Baki, Mescid-i Nebevi’nin hemen yanı başında uzanan ve İslam tarihinin ilk nesillerinden pek çok ismin ebedî uykusuna daldığı, Medine’nin en eski ve en önemli mezarlığıdır. Hz. Osman’dan Hz. Peygamber’in oğlu İbrahim’e, Ehl-i Beyt mensuplarından pek çok sahabiye kadar İslam’ın öncü nesli burada medfundur. Bu yazıda Cennetü’l-Bakî’nin nerede olduğunu, adının anlamını, kimlerin burada yattığını, tarih içindeki değişimini, ziyaret adabını ve kadınların ziyaretiyle ilgili güncel uygulamayı ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Cennetü’l-Bakî Nerede?

Cennetü’l-Bakî, Medine’de Mescid-i Nebevi’nin doğu tarafında, mescidin avlusuna çok yakın bir konumda yer alır. Mescid-i Nebevi’nin doğu cephesindeki kapılardan çıkıldığında mezarlığın duvarları kısa bir yürüyüşle görülebilir. Mescidin genişletilmesiyle mezarlık ile mescit arasındaki mesafe iyice kısalmış, avlular neredeyse mezarlığın kapısına kadar uzanmıştır.

Mezarlık, yüksek duvarlarla çevrili ve içinde yürüyüş yolları bulunan geniş bir alandır. Kabirlerin büyük çoğunluğu, üzerinde isim bulunmayan basit taşlarla işaretlenmiştir.

Mescid-i Nebevi’de namaz kılan ziyaretçilerin pek çoğu, Bakî’nin duvarlarını mescidin doğu avlusundan her gün görür. Bu yakınlık, Medine’de bulunduğunuz günlerde Bakî ziyaretini ayrı bir gezi olarak değil, mescitteki ibadetin doğal bir devamı olarak planlamanıza imkân tanır. Mezarlığın girişine giden yol üzerindeki işaretler ve görevliler, ziyaretçileri açık olan kapıya yönlendirir. Kalabalık dönemlerde giriş noktası değişebildiği için görevlilerin yönlendirmesine uymak en pratik yoldur.

Cennetü’l-Bakî ne demek?

Mezarlığın asıl adı “Bakîu’l-Garkad”dır. Arapçada “bakî”, içinde çeşitli ağaçların ve ağaç köklerinin bulunduğu geniş araziyi; “garkad” ise bölgede yaygın olan dikenli bir ağaç türünü ifade eder. Türkiye’de ve İslam dünyasının pek çok yerinde mezarlık, burada yatan mübarek kişilere duyulan hürmetle “Cennetü’l-Bakî” adıyla anılır.

Cennetü’l-Bakî’nin Tarihi

Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden sonra Bakî, Müslümanların mezarlığı olarak belirlendi. Muhacirlerden burada ilk defnedilen kişinin, Hz. Peygamber’in çok sevdiği sahabi Osman b. Maz’ûn olduğu bilinir. Hz. Peygamber’in, onun kabrinin başına bir taş koyduğu ve ailesinden vefat edenleri de onun yanına defnedeceğini söylediği siyer kaynaklarında anlatılır.

Hz. Peygamber’in Bakî’yi sık sık ziyaret ettiği bilinir. Hz. Âişe’nin anlattığına göre Hz. Peygamber, bazı gecelerde Bakî’ye gider, burada yatanlara selam verir ve onlar için dua ederdi (Müslim). Aynı rivayette Hz. Peygamber’in Bakî’de yatanlar için “Allah’ım, Bakîu’l-Garkad ehline mağfiret et” diye dua ettiği bildirilir. Bu uygulama, kabir ziyaretinin ölümü hatırlamak ve ahirete hazırlanmak için ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Cennetü’l-Bakî’nin eski hali nasıldı?

Farklı dönemlerde, özellikle Osmanlı zamanında, Bakî’deki bazı kabirlerin üzerinde türbeler ve kubbeli yapılar bulunuyordu. Bu yapılar sonraki dönemde kaldırıldı ve mezarlık bugünkü sade görünümüne kavuştu. Eski fotoğraf ve gravürlerde görülen kubbeler, bu dönemin hatırasıdır. Bugün kabirlerin çoğu isimsiz olduğundan, hangi kabrin kime ait olduğu hakkındaki bilgiler büyük ölçüde tarih kaynaklarına ve rehberlerin aktarımlarına dayanır.

Cennetü’l-Bakî Mezarlığında Kimler Var?

Bakî’de medfun olanların sayısı kesin olarak bilinmez; ancak kaynaklar burada çok sayıda sahabinin, Ehl-i Beyt mensubunun ve sonraki nesillerden büyük âlimlerin yattığını bildirir. Aşağıdaki tablo, Bakî’de medfun olduğu genel kabul gören isimlerden bazılarını özetler.

Hz. Peygamber’in oğlu İbrahim’in vefatı

Hz. Peygamber’in oğlu İbrahim küçük yaşta vefat edince Bakî’ye defnedildi. Hz. Peygamber oğlunun vefatında gözyaşı döktü ve “Göz yaşarır, kalp hüzünlenir; biz ancak Rabbimizin razı olacağı sözü söyleriz. Ey İbrahim, senin ayrılığınla gerçekten hüzünlüyüz.” buyurdu (Buhârî, Müslim). O gün güneş tutulunca bazı insanlar bunu İbrahim’in vefatına bağladı; Hz. Peygamber ise güneşin ve ayın kimsenin ölümü ya da doğumu için tutulmadığını, bunların Allah’ın âyetlerinden olduğunu bildirdi (Buhârî, Müslim).

Bakî’de yatan diğer sahabiler kimlerdir?

Kaynaklarda Bakî’de medfun olduğu bildirilen sahabiler arasında Hz. Peygamber’in halası Hz. Safiyye, aşere-i mübeşşereden Sa’d b. Ebî Vakkâs ile Abdurrahman b. Avf ve Medine’de İslam’ın ilk destekçilerinden Es’ad b. Zürâre sayılır. Sonraki nesillerden kıraat imamı Nâfi’ de Bakî’de medfundur. Kabirlerin önemli bir kısmının yeri kesin olarak bilinmediğinden, bu isimleri ziyaret sırasında toplu olarak anmak ve hepsi için dua etmek en doğru yoldur.

Hz. Peygamber’in kızları da Bakî’de mi?

Kaynaklarda Hz. Peygamber’in kızlarından Hz. Rukiyye, Hz. Ümmü Gülsüm ve Hz. Zeyneb’in Bakî’ye defnedildiği bildirilir. Hz. Fâtıma’nın kabrinin yeri hakkında ise farklı görüşler bulunur; bazı kaynaklar Bakî’yi, bazıları başka yerleri işaret eder. Bu nedenle bu konuda kesin bir yer göstermek doğru olmaz.

Hz. Osman’ın kabri nerede?

Hz. Osman, şehit edildikten sonra Bakî’nin o dönemde dışında kalan ve “Hüşş-i Kevkeb” olarak bilinen bir bahçeye defnedildi. Bu alan daha sonra mezarlığın sınırlarına katıldı. Bugün Hz. Osman’ın kabri, mezarlığın iç kısımlarında yer alır ve rehberler tarafından ziyaretçilere gösterilir.

Cennetü’l-Bakî Ziyaret Adabı

Bakî ziyareti, bir kabir ziyareti olduğu için Hz. Peygamber’in öğrettiği kabir ziyareti adabına uygun şekilde yapılır. Amaç; burada yatanlara selam vermek, onlar için dua etmek, ölümü hatırlamak ve ahiret için ibret almaktır.

1. Mezarlığa girerken ya da mezarlığın önüne geldiğinizde kabir ehline selam verin.
2. Fatiha başta olmak üzere bildiğiniz sureleri okuyun ve sevabını burada yatanlara bağışlayın.
3. Burada yatanlar ve bütün müminler için mağfiret dileyin.
4. Kabirlerin üzerine basmamaya ve yürüyüş yollarının dışına çıkmamaya özen gösterin.
5. Sesinizi yükseltmeden, sükûnet içinde ziyaretinizi tamamlayın.

Cennetü’l-Bakî’de hangi dua okunur?

Kabir ziyaretinde okunması zorunlu belirli bir dua yoktur; kişi kendi diliyle de dua edebilir. Büreyde’den nakledilen hadiste Hz. Peygamber’in, kabristana giden ashabına şu selamı öğrettiği bildirilir (Müslim):

Okunuşu: Esselâmü aleyküm ehle’d-diyâri mine’l-mü’minîne ve’l-müslimîn. Ve innâ inşâallâhu biküm le-lâhikûn. Es’elullâhe lenâ ve lekümü’l-âfiyeh.

Anlamı: Ey bu diyarın mümin ve Müslüman sakinleri, selam size! Biz de inşallah size katılacağız. Allah’tan bizim için de sizin için de afiyet dilerim.

Önemli: Kabirlere el ve yüz sürmek, kabirlerden bir şey istemek, kabirlere yönelerek namaz kılmak, toprak veya taş almak gibi davranışların dinde yeri yoktur. Ziyaretinizi selam, dua ve Kur’an okumakla sınırlı tutun. Mezarlık görevlilerinin uyarılarına saygı gösterin ve fotoğraf çekme kurallarına uyun.

Kabir Ziyaretinin Hikmeti

İslam’ın ilk yıllarında Hz. Peygamber kabir ziyaretini bir süre yasaklamış, iman yerleşince bu yasağı kaldırmıştır. Büreyde’nin naklettiği hadiste Hz. Peygamber “Size kabirleri ziyaret etmeyi yasaklamıştım; artık ziyaret edin.” buyurmuştur (Müslim). Ebû Hüreyre’den gelen bir başka rivayette ise kabirleri ziyaret etmenin ölümü hatırlattığı bildirilir (Müslim).

Bu hadisler, kabir ziyaretinin amacını açıkça ortaya koyar: Ölümü hatırlamak, dünyaya aşırı bağlanmaktan korunmak ve ahirete hazırlanmak. Bakî’de yatanların İslam’ın ilk nesilleri olması, bu tefekküre ayrı bir derinlik katar. Ziyaretçi, bir yandan onlar için dua ederken diğer yandan kendi hayatını ve geride bırakacaklarını düşünme fırsatı bulur.

Kadınlar Cennetü’l-Bakî’yi Ziyaret Edebilir mi?

Bu konu, Türkiye’den giden ziyaretçilerin en sık sorduğu sorular arasındadır. Burada dinî hüküm ile Suudi Arabistan’daki uygulamayı birbirinden ayırmak gerekir.

Cennetül Baki kadınlara neden yasak?

Suudi makamları, kadınların kabir ziyaretini sınırlayan bir içtihadı esas aldığı için kadın ziyaretçilerin mezarlık alanına girişine uzun süredir izin vermemektedir. Kadınlar genellikle mezarlığın dışından, duvarlara yakın uygun bir noktadan selam verip dua edebilmektedir. Bu uygulama zaman zaman değişebildiği için ziyaret öncesinde güncel durumu rehberinizden ve resmî duyurulardan teyit edin.

Diyanet’e göre kadınların kabir ziyareti caiz mi?

Diyanet İşleri Başkanlığı, İslam’ın genel ölçülerine ve edebine uyulması şartıyla kadınların kabir ziyaretinin caiz olduğunu belirtir. Dolayısıyla Bakî’de kadınlar için uygulanan kısıtlama, dinî bir yasaktan çok ziyaretin yapıldığı ülkenin benimsediği uygulamadan kaynaklanır. Kadın ziyaretçiler, izin verilen noktadan selam vererek ve dua ederek ziyaretin manevi kazancına ulaşabilir. Kadınların umre yolculuğuna dair diğer konuları kadınlar umreye nasıl gider yazımızda ele aldık.

Ziyaret İçin Pratik Bilgiler

Bakî’nin erkek ziyaretçilere açık olduğu saatler genellikle belirli namazların ardından düzenlenir ve kapılar sınırlı süre açık kalır. Saatler dönemden döneme değişebildiğinden, Medine’ye vardığınızda güncel ziyaret saatlerini rehberinizden öğrenin.

• Ziyareti, Mescid-i Nebevi’deki sabah veya ikindi namazının ardından planlayın; mezarlık mescide çok yakın olduğundan ayrı bir ulaşım gerekmez.
• Kabirlerin çoğu isimsiz olduğundan, rehber eşliğinde gitmek önemli kabirlerin yerini öğrenmeyi kolaylaştırır.
• Sıcak aylarda güneşe karşı şapka veya şemsiye bulundurun, yanınıza su alın.
• Kalabalık saatlerde grubunuzla buluşma noktasını mescidin kapı numarası üzerinden belirleyin.
• Mezarlık içinde yüksek sesle konuşmaktan ve ziyaretçileri rahatsız edecek fotoğraf çekiminden kaçının.

Mescidin kapıları ve konaklama önerileri için Mescid-i Nebevi rehberimize, Medine’deki diğer mekânlar için Medine’de gezilecek yerler yazımıza göz atabilirsiniz.

Bakî ziyaretinde nasıl giyinmeli?

Bakî ziyareti genellikle Mescid-i Nebevi’deki namazların ardından yapıldığından, mescide giderken tercih ettiğiniz temiz ve sade kıyafetler bu ziyaret için de uygundur. Mezarlık içindeki yollar açık alanda olduğu için kalın tabanlı, rahat bir ayakkabı ve güneşe karşı bir başlık tercih edilmelidir. Erkeklerin şort gibi kısa kıyafetlerden, kadınların ise dar ve dikkat çekici giysilerden kaçınması ziyaretin edebine uygun düşer.

Mescid-i Nebevi’deki cenaze namazlarına katılmalı mı?

Mescid-i Nebevi’de farz namazların ardından sıklıkla cenaze namazı kılınır. Cenaze namazına katılmak farz-ı kifâye olan bir ibadete ortak olmak anlamına gelir ve Müslüman kardeşine karşı yerine getirilen güzel bir vefa örneğidir. Cenaze namazının nasıl kılındığını bilmeyenler, namazdan önce kısa bir hatırlatma yapmak için rehberlerine danışabilir. Namaz sonrasında cenazeler çoğu zaman Bakî’ye defnedilmek üzere götürülür.

Cennetü’l-Bakî Hakkında Sık Sorulan Sorular

Cennetü’l-Bakî ile Cennetü’l-Muallâ aynı yer mi?

Hayır, bunlar iki ayrı mezarlıktır. Cennetü’l-Bakî Medine’de, Cennetü’l-Muallâ ise Mekke’dedir. Hz. Peygamber’in ilk eşi Hz. Hatice, Mekke’deki Cennetü’l-Muallâ’da medfundur. Mekke’deki mezarlık ve diğer mekânlar için Mekke’de ziyaret edilecek yerler yazımıza bakabilirsiniz.

Cennetü’l-Bakî’de bugün de defin yapılıyor mu?

Evet, Bakî günümüzde de Medine’de vefat edenlerin defnedildiği bir mezarlık olarak kullanılmaktadır. Mescid-i Nebevi’de kılınan cenaze namazlarının ardından defin işlemlerinin burada yapıldığı sıkça görülür. Bu nedenle ziyaret sırasında cenaze törenlerine denk gelirseniz saygıyla kenarda beklemeniz uygun olur.

Cennetül Baki krokisi var mı?

Mezarlığın içinde kabirlerin kime ait olduğunu gösteren levhalar bulunmadığından, ziyaretçiler çoğunlukla tarih kitaplarındaki ve rehber yayınlarındaki krokilerden yararlanır. Bu krokiler, önemli kabirlerin bulunduğu kabul edilen yerleri gösterir; ancak kaynaklar arasında farklılıklar olabileceği unutulmamalıdır. Tecrübeli bir rehber eşliğinde yapılan ziyaret, bu konuda en güvenilir yöntemdir.

Sade Bir Mezarlığın Büyük Hatırası

Cennetü’l-Bakî, gösterişten uzak görünümüne rağmen İslam tarihinin en değerli hatıralarından birini taşır. Burada yatanlar, Hz. Peygamber’le aynı sofrayı paylaşmış, onun davasına ömrünü adamış insanlardır. Bakî’nin önünde verilen bir selam, bu öncü nesle duyulan vefanın ve ahirete hazırlığın sessiz bir ifadesidir. Medine’den ayrılırken son kez Bakî’nin duvarlarına bakıp burada yatanlar için dua etmek, bu mübarek şehirden götürülecek en kıymetli hatıralardan biri olabilir.

RotaNur olarak Medine’yi kapsayan umre turları programlarımızda Bakî ziyaretini rehber eşliğinde ve güncel uygulamalara uygun biçimde planlıyoruz. Ziyaret planınızla ilgili sorularınızı iletişim sayfamızdan bize iletebilir, danışmanlarımızdan bilgi alabilirsiniz. Rabbim Bakî’de yatanlardan razı olsun, ziyaretlerinizi kabul etsin.

Sıkça Sorulan Sorular